Bo?aziçi’nin Gizli Hazinesi: Nadir Eserler Koleksiyonu
Bo?aziçi Üniversitesi Aptullah Kuran Kütüphanesi'nin gizli kalm?? hazinelerinden olan Nadir Eserler Koleksiyonu, 28783 eserle Robert Kolejin ilk y?llar?ndan bugüne uzanan Bo?aziçi tarihini ve ?brahim
Bo?aziçi Üniversitesi Aptullah Kuran Kütüphanesi'nin gizli kalm?? hazinelerinden olan Nadir Eserler Koleksiyonu, 28783 eserle Robert Kolejin ilk y?llar?ndan bugüne uzanan Bo?aziçi tarihini ve ?brahim Müteferrika’dan Tevfik Fikret’e kültür dünyam?z?n fark yaratan isimlerine ait eserleri içerdi?i kadar Türkiye’de nadir eserlerin kataloglanmas?na dair bir ilki ba?ard??? için de yeni bir bak??? hak ediyor.
Genel koleksiyon kitaplar?n?n kataloglanmas?nda Bo?aziçi Üniversitesi Kütüphanesinde 2013’ten beri uygulanmakta olan Kaynak Tan?mlama ve Eri?im (Research Description and Access/RDA) sistemi 2016 y?l? itibariyle Nadir Eserler Koleksiyonu’nda da uygulanmaya ba?lad?. 2007’den beri Nadir Eserler Kütüphanecisi olarak görev yapan Sevgi Atila Cünü?'ten, içinde bulundu?umuz Kütüphaneler Haftas? nedeniyle, koleksiyonun ender parçalar? ve kütüphanede sunulan yeni kataloglama sisteminin ara?t?rmac?lara sa?lad??? kolayl?klar hakk?nda bilgi ald?k.
Toplamda 28783 eser bar?nd?ran Nadir Eserler Koleksiyonu, 22420 eserden olu?an Genel Koleksiyon, 860 eserden olu?an Folio Koleksiyonu, 33 eserden olu?an ?brahim Müteferrika Koleksiyonu, 181 bibliyografik kayd? bulunan Yazmalar Koleksiyonu, 138 eser içeren 1700 Y?l? Öncesi Bas?lm?? Eserler Koleksiyonu, 374 y?ll?ktan olu?an Y?ll?klar Koleksiyonu, 46 eseri içeren Özel Boy Folio Koleksiyon ve 3128 eserden olu?an Amerikan Tarihi Dökümanlar? Koleksiyonu olmak üzere 9 alt kategoriye ayr?l?yor. Bo?aziçi Üniversitesi Kütüphanesi Nadir Eserler Koleksiyonu Uzman? Sevgi Atila Cünü? koleksiyona ait eserlerin boyut ve içerik farkl?l?klar? göz önünde bulundurularak kategorilere ayr?ld???n? ve yeni gelen ba???larla birlikte eser say?s?n?n artabilece?ini belirtti.
Koleksiyonu olu?turan eserlerin nereden temin edildi?ini sordu?umuz Cünü?, “Koleksiyonun önemli bir bölümü Robert Kolejin ilk y?llar?ndan itibaren toplanm?? de?erli eserler. Kolejin ünlü tarih hocas? Alexander van Millingen’in ba???lad??? kendi koleksiyonu nüveyi olu?turmu?. Aptullah Kuran an?lar?nda Kolej’in Nadir Eserler ve Yak?n Do?u Koleksiyonunun kütüphanede kalmas? için verdi?i mücadeleden bahseder. Kolej koleksiyonunun o dönem Kolej müdürlerinin, hocalar?n?n, ö?rencilerinin ve çe?itli ki?i ve American Board, American Library Association (ALA), Carnegie Endowment gibi kurumlar?n ba???lar?yla zenginle?mi? oldu?unu biliyoruz.
Kimi kitaplar?n üzerinde eski sahiplerine ait imza, exlibris ve notlar bulunmakta. Bunlar?n yan?nda Makbule Özbakan, M. Kemal Özergin, ?erif Mardin, Tar?k Zafer Tunaya, Perice Celal, Rint Akyüz, Ne?et Eren, Nadir Özbek, Rana Eldem, Selçuk Esenbel gibi isimlerden gelen eserler de günümüz nadir eserler koleksiyonunu zenginle?tiren önemli ba???lard?r.” ifadeleriyle nadir eser olarak tan?mlanan eserlerin Bo?aziçi’ne gelen yolculu?unu aktard?.
Robert Kolej’den Bugüne “Nadir” Bir Bo?aziçi Tarihi
Koleksiyondaki kitaplar aras?nda Kolej’in kurucusu Cyrus Hamlin, ba???lar?yla Kolej’in kurulu?unu sa?layan ve ad?n? veren Christopher R. Robert, Kolej müdürlerinden George Washburn, Caleb Frank Gates, son müdür John Scott Everton ve ailesine ait exlibrisli eserler koleksiyonun önemli parçalar?d?r.
Koleksiyonda Cyrus Hamlin’in k?z? Henrittae Hamlin’in imzas?n? ta??yan eser, C. Hamlin’in an?lar?nda bahsetti?i ilk Harvard ba???? kitaplar?ndan exlibris ta??yan eserler, Robert Kolej’in öncüsü Bebek Semineri kitaplar?ndan oldu?u tespit edilen eser, yine Hamlin’in an?lar?nda çokça bahsetti?i Ahmed Vefik Pa?a’n?n hediyesi oldu?una dair üzerinde bir not bulunan eser, Hamlin’in ?stanbul’a geldi?inde evinde misafir oldu?undan bahsetti?i W. G. Shauffler’?n imzas?n? ta??yan kitaplar, Millingen, Birge, Huntington, Hewitt vs. gibi hocalar?n imzalar?n? ya da ba??? notlar?n? ta??yan kitaplar, ALA’n?n sava? dönemlerinde çe?itli bölgelerde Amerikan askerleri için kurduklar? kütüphanelerde kullan?lan ve sonras?nda koleje ba???lanan exlibrisli kitaplar gibi nüshalar bulundu?unu belirten Cünü?, bu kitaplar?n bir anlamda Robert Kolej tarihinin gizli ?ahitleri oldu?unu ekliyor:
“Bu kitaplar? Nadir Eserler kategorisi alt?nda de?erlendirmemizin sebebi sadece 1800’lü y?llardan kalm?? olmalar? de?il; Kolej tarihine dair ve Kolej tarihinde önemi hâiz ki?ilere ait imza, not, exlibris gibi izler ta??yor olmalar? da onlar? nadir eser k?lan özelliklerdendir.” Bir eserin nadir eserler kategorisine al?n?p al?nmayaca??n? de?erlendirirken baz? kriterler oldu?unu ve bunlar? göz önünde bulundurmak gerekti?ini vurgulayan Cünü?, “Örne?in ?u anda koleksiyonda Sabiha Gökçen’in 1995’te imzalam?? oldu?u ve 1982 bas?m? bir kitap var, yine ba?ka bir örnek 1946 bas?m? olup Asaf Halet Çelebi’nin Peride Celal’e imzal? hediyesi olan kitap gibi. Bunlar bas?m tarihi itibariyle yeni say?lsa da üzerinde önemli bir imza bulundu?u için nadir eser olarak de?erlendirildi,” ifadelerini ekledi.
?brahim Müteferrika Koleksiyonu da var, Tevfik Fikret de!
Nadir Eserler’de yer alan dikkate de?er koleksiyonlar aras?nda ?brahim Müteferrika bask?s? eserler bulunuyor. Müteferrika Koleksiyonunda baz?lar? birden fazla kopya olmak üzere toplam 33 nüsha aras?nda. Bizzat Müteferrika taraf?ndan bas?lm?? ilk 17 eserin dördü hariç ve Müteferrika’n?n ölümünden sonra yine onun matbaas?nda bas?lm?? 7 eserden ikisi hariç di?erleri mevcuttur. ?lk bas?lan eser me?hur Lugât-? Vankulu, Katip Çelebi’nin Tuhfetü’l-kibâr fî esfari’l-bihâr, Kitâb-? Cihannümâ ve Takvimü’t Tevârih’i koleksiyonda bulunan eserler aras?nda.
Nadir Eserler’in merak uyand?ran koleksiyonlar?ndan bir di?eri de Tevfik Fikret’in kütüphanesinden gelen kitaplar. Tevfik Fikret’in ölümünden sonra e?i Nazime Fikret’in Robert Kolej’e ba???lad??? bu kitaplar aras?nda ?air Fikret’in Galatasaray Lisesinde ö?renci oldu?u y?llardan kalan kitaplar dahi bulunuyor. Tevfik Fikret’in Robert Kolej tarihinde önemli bir isim oldu?una dikkat çeken Cünü?, kitaplar?n bir bölümünün Tevfik Fikret’e Galatasaray Lisesindeki ba?ar?lar?ndan dolay? ödül olarak verildi?ini ve bunun da kitaplar?n özel ciltlenme biçimiyle ve baz? nüshalarda bulunan Mekteb-i Sultaniye ait hediye etiketlerinden anla??labildi?ini ifade etti.
Koleksiyonda yer alan ilginç parçalar aras?nda III. Selim döneminde saray mimarl??? görevinde bulunan Antoine Ignace Melling’in ?stanbul ve çevresini ele alan gravürlerini içeren -1819 bask?s? eseri-, Cedid Atlas tercümesi, ta?bask? Urduca bir Kur’an-? Kerim tercümesi, Karamanl?ca olarak bilinen Yunan harfleri ile bas?lm?? Türkçe eserler ve dünyada say?l? nüshalar?n?n oldu?u bilinen Kitâbü’l-edvâr, Mir’ât-? Kâinât gibi nadir yazma nüshalar bulunmaktad?r.
Nadir Eserler’in Kataloglanmas?nda Bir ?lk
Nadir Eserler Koleksiyonu yeni ba???larla büyümeye devam ediyor. Koleksiyona kat?lan en son eserlerin Barlas ailesinden geldi?ini belirten Sevgi Atila Cünü?, Barlas ba???lar?n?n dedeleri Izd?rabzâde Abdullah Necib Efendi’ye ait yazma ve eski harfli basma nadir eserlerden meydana geldi?ini ve bu eserlerin kataloglanma sürecinde de yeni bir kataloglama sisteminin ilk defa kullan?ld???n? vurgulad?:
“2013’ten beri genel koleksiyonda uygulamakta oldu?umuz Kaynak Tan?mlama ve Eri?im (RDA/Research Description and Access) isimli kataloglama sistemini en son gelen Barlas koleksiyonuyla birlikte nadir eserlerin kataloglanmas?nda da uygulamaya ba?lad?k. Bu sistem kütüphane kullan?c?lar?na dijital ortamda bilgiye ula??rken büyük kolayl?k sa?l?yor. Kaydedilmi? bir eseri katalog sisteminde arad???n?zda, o eserle ba?lant?l? ve o eser üzerine yap?lm?? di?er eserler de kar??n?za ç?k?yor. Örne?in “?sâgûcî” isimli eseri aram?? olal?m, o eser üzerine yap?lm?? ?erhler, ha?iyeler ya da eserin kimin kitapl???ndan gelmi? oldu?u gibi ba?lant?l? tüm bilgileri görebiliyorsunuz. K?sacas? RDA sistemi ara?t?rmac?lar için rehber niteli?inde bir kataloglama sistemi.”
RDA sisteminin verimli olarak i?leyebilmesi için eserlerin ba?lant?lar?n? çal??t?rabilecek arka plandaki otomasyon sisteminin de önemli oldu?unu ekleyen Cünü?, yazma ve nadir eserlerin RDA sistemine göre kataloglanmas?na yönelik ?stanbul Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümünde tamamlad??? doktora tezinde de Barlas koleksiyonundaki eserlerle uygulamal? çal??ma f?rsat? buldu?unu dile getirdi: “Tezde uygulama örnekleri olarak büyük oranda Barlas koleksiyonu üzerinde çal??t?m. ?u anda sadece Barlas koleksiyonuyla gelen eserler bu sisteme göre kaydedildi ama asl?nda bu eserleri kaydederken ba?lant?l? olduklar? di?er eserleri de sisteme dahil etti?imiz için önceden kataloglanm?? olan baz? eserlerin kay?tlar?n? da RDA’ya göre güncellemeye ba?lam?? olduk. Geriye dönük de bir çal??ma olacak ama ?imdiden bir dönü?ümün ba?lad???n? söyleyebilirim.”
Bo?aziçi Üniversitesi Kütüphanesi katalog tarama ekran?nda ki?i ad? tarand???nda koleksiyonda mevcut eserlerin kay?tlar? incelenebilmektedir.
Kaynak Tan?mlama ve Eri?im Sistemi bir eserin mühründen filigran?na, eserin içinde bulunan notlardan eserle bir ?ekilde ba?lant?s? bulunan tüm ki?ilere kadar ayr?nt?l? bilginin tan?mlanmas?na imkân veriyor. Bu sayede ara?t?rmac?lar için büyük kolayl?k yaratan sistem, nadir eserlerin kataloglanmas?nda Türkiye’de ilk defa Bo?aziçi Üniversitesi Kütüphanesinde uygulamaya koyuldu.
Nadir Eserler Koleksiyonundan ö?retim üyeleri ve Bo?aziçi Üniversitesi lisansüstü ö?rencileri yararlanabiliyor. Lisans ö?rencilerinin de bölümlerinden yaz?l? ba?vuru alarak koleksiyondan faydalanmalar? mümkün. Kütüphane d???na ödünç verilemeyen ve fotokopi çekilemeyen eserler ancak Kataloglama Bölümü’ndeki “Nadir Eser Masas?”nda incelenebilmekte ve ara?t?rmac?lar kurallar dahilinde uygun portatif cihaz ile tarama ya da fla?s?z foto?raf çekimi yapabilmekte. Nadir Eserler Koleksiyonu’nun bulundu?u bölümde ?s? ve nem takibi yap?ld???n? belirten Sevgi Atila Cünü?, koleksiyonunun dijitalle?tirilmesine yönelik henüz bir çal??ma bulunmad???n? ancak ileride ayr?lacak bir bütçeyle böyle bir projenin de uygulanabilece?ini sözlerine ekledi.
Bu yaz? Bo?aziçi Üniversitesi sitesinden al?nt?d?r.