?SEFAM’dan BDDK Tebli?ine Yönelik De?erlendirme
Sakarya Üniversitesi ?slam Ekonomisi ve Finans? Uygulama ve Ara?t?rma Merkezi (?SEFAM) Müdürü Prof
Sakarya Üniversitesi ?slam Ekonomisi ve Finans? Uygulama ve Ara?t?rma Merkezi (?SEFAM) Müdürü Prof. Dr. Çal???r, faizsiz bankac?l?k sistemine ili?kin BDDK’n?n yapt??? yasal düzenlemelerin dünyadaki örnekler dikkate al?narak ve Türkiye’ye uygun de?i?ikliklerle gerçekle?tirildi?ini, sektörün temellerinin daha da sa?lamla?mas?na yard?mc? olaca??n? söyledi.
?SEFAM Müdürü Prof. Dr. Mustafa Çal???r, BDDK’n?n 14 Eylül 2019 tarihinde yay?mlad??? “Faizsiz Bankac?l?k ?lke ve Standartlar?na Uyuma ?li?kin Tebli?”ine yönelik bir de?erlendirme metni yay?mlad?. Prof. Dr. Çal???r’?n yapt??? de?erlendirme ?u ?ekilde:
“Bankac?l?k Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nca (BDDK) haz?rlanan “Faizsiz Bankac?l?k ?lke ve Standartlar?na Uyuma ?li?kin Tebli?” yay?mlanarak yürürlü?e girdi. Söz konusu Tebli? ile finansman sa?layan kat?l?m bankalar? ile kalk?nma ve yat?r?m bankalar?n?n, faizsiz bankac?l?k ilke ve standartlar?na uygun ?ekilde faaliyet göstermek üzere olu?turacaklar? yap?ya ili?kin usul ve esaslar?n düzenlenmesi hedefleniyor. Bu düzenlemelerin çe?itli medya organlar? nezdinde yanl?? alg? ve anlamalara meydan verecek ?ekilde yorum ve haber konusu yap?lm?? oldu?unu görmekteyiz. Bu bilgi kirlili?inin ortadan kald?r?lmas? amac?yla konunun taraf?m?zdan de?erlendirilmesi lüzumu has?l oldu?undan Merkezimiz bünyesinde yapt???m?z, Tebli?in ve içerdi?i maddelerin de?erlendirilmesine dair sonuçlar? payla?ma gere?i hissetmekteyiz.
Tebli?e ili?kin detaylara de?inmeden önce Bankac?l?k sektörü içinde yer alan Kat?l?m Bankac?l???n?n konumuna k?saca bakmam?z daha sa?l?kl? olacakt?r.
3’ü Kamuya Ait Olmak Üzere 6 Kat?l?m Bankas? Faaliyetlerine Devam Ediyor
Mevduat, kalk?nma ve yat?r?m bankalar?yla birlikte Türkiye’de bankac?l?k sektörünün üç önemli unsurundan biri olan kat?l?m banklar?; kalk?nma ve mevduat bankalar?n?n birebir fonksiyonlar?n? üstlenen kurulu?lar de?il, Türk bankac?l?k sisteminin tamamlay?c? ö?eleri olarak yap?land?lar.
Kat?l?m bankac?l???n?n yasal zemini 1983 Y?l?nda, 83/7506 say?l? Bakanlar Kurulu Karar? ile Özel Finans Kurumlar? kurulmas?na izin verilmesi ile olu?turuldu. Akabinde, Türk finans sistemindeki ilk uygulamalar? ise 1985’te Albaraka Türk Özel Finans Kurumu ve Faisal Finans Kurumu 1989 da Kuveyt Türk Özel Finans Kurumu ve 1991 de Anadolu Özel Finans Kurumlar? ile sektöre h?zl? giri? ya?and?.
Kat?l?m bankalar?n?n as?l h?zl? ve sistematik geli?me evresi, 2005 y?l?nda Bankac?l?k Kanunu’nda yap?lan düzenleme sonras?nda ilgili kurumlar?n banka statüsü kazanmalar? ile ba?lad?. Bu düzenleme ile yasal statü itibar?nda Bankac?l?k Kanunu’na dahil edilen kat?l?m bankalar?n?n ekonomik ve finansal döngüdeki etkinliklerini art?rd?klar? gözlendi.
2019 y?l? itibar?yla Türkiye’de Albaraka Türk Kat?l?m Bankas?, Türkiye Emlak Kat?l?m Bankas?, Kuveyt Türk Kat?l?m Bankas?, Türkiye Finans Kat?l?m Bankas?, Vak?f Kat?l?m Bankas?, Ziraat Kat?l?m Bankas? olmak üzere 6 kat?l?m bankas? faaliyet gösteriyor. Bu y?l ayr?ca, Türkiye Emlak Kat?l?m Bankas? 3. kamu kat?l?m bankas? olarak sektörde yerini ald?.
Faizsiz Standartlar? Belirleyen Yeni Tebli?
Tebli?e gelecek olursak, tebli?in BDDK taraf?ndan daha önce yap?lan mevzuat de?i?ikliklerinin devam? mahiyetinde oldu?unu söyleyebiliriz. Son dönemde yap?lan de?i?ikliklerin sadece birkaç ürün ya da ihtiyaca yönelik de?il, bu kurulu?lar?n faaliyet alanlar?n?n temel omurgas?na yönelik oldu?unu görüyoruz. Son yay?mlanan tebli? de daha öncekiler gibi bu çerçeveye konulabilir.
?slami bankalar, Türkiye’deki ad?yla kat?l?m bankalar?, temelde faizsizlik prensibi üzerine faaliyet gösteren kurulu?lard?r. Bu durum konvansiyonel bankalardaki risklerin yan?nda ?slami bankalara ?er’i uyum riskini de getirmektedir. Di?er bir deyi?le, süreçlerde ?er’i kurullara uyumun olmamas? durumunda ?er’i uyum riski olu?abilmekte ve bunun sonucunda ?slami bankalar ayn? zamanda itibar riski ile de kar?? kar??ya kalabileceklerdir. Bu durum; bu riskten kaynakl? olarak ?slami bankan?n mü?terilerini kaybetmesi ve iflas? anlam?na gelebilecektir.
Faiz ba?ta olmak üzere ?slam’?n emretti?i prensiplerin tüm süreçlerde takip edilmesi ba?lam?nda, bu bankalar?n bünyelerinde farkl? isimler alt?nda ?er’i uyumu sa?layan yap?lar bulunmakta ve bu dünya ölçe?indeki uygulamalar?n farkl? biçim ve statülerde ?er’i yöneti?im yap?lar?na sahip oldu?unu görüyoruz. Kimisinde sadece ?slami bankalar?n bünyesinde böyle bir kurulu? bulunurken, kimisinde de bunun ötesinde yapt?r?m gücü de olan üst kurumlar mevcuttur. Bu dan??ma kurullar?n?n yapt?r?m güçleri ve sorumluluklar? farkl? olmak üzere tümünün amac? süreçlerin (ürün geli?tirme, vs.) ?slami prensiplere uygun olarak sürdürülmesi ve denetlenmesi ortak paydas?nda birle?mektedir. Türkiye’deki uygulamalara bakt???m?zda ise uzun y?llar kat?l?m bankalar?n?n içerisinde dan??ma kurullar? yer alm?? ve bu ?ekilde ?er’i uyumluluk tesis edilmeye çal???ld?. Bununla birlikte TKBB bünyesinde 22 ?ubat 2018 tarihinde bir merkezi dan??ma kurulu resmi olarak kuruldu. Ancak tüm bu yap?lara ili?kin süreçler yasal bir zemin içerisinde derli toplu olarak düzenlenmi? de?ildi. Özellikle kat?l?m bankalar? içerisinde olan yap?lar bankalar?n kendi iç teamüllerine göre hareket etmekte ve genellikle iç yönergeler ile i?leyi?i tesis edilmekteydi.
??te, BDDK’n?n Faizsiz Bankac?l?k ?lke ve Standartlar?na Uyuma ?li?kin Tebli?’i de zaten halihaz?rda de facto olarak bulunan bu yap?lar?n standartlar?n? belirleyen bir düzenleme olma özelli?i ta??yor. Ayn? zamanda bu tebli?, sadece kat?l?m bankalar?n?n de?il kalk?nma ve yat?r?m bankalar?n?n da faizsiz finans ile ilgili s?n?rl? bir ?ekilde yapt?klar? faaliyetlerin usul ve esaslar?n? belirlemeyi amaçl?yor.
Tebli?in maddeler baz?nda incelenmesine gelecek olursak; öncelikle, Dan??ma komitesi ile Dan??ma kurulu aras?ndaki farka dikkat çekmek gerekir. Tebli?de uzun y?llardan beri her bir kat?l?m bankas?n?n kendi bünyesinde yer alan dan??ma kurullar?n?n ad?n?n art?k “dan??ma komitesi” olarak de?i?tirildi?ini görüyoruz. Dan??ma kurulu dedi?imizde ise art?k TKBB bünyesindeki merkezi dan??ma kurulunu anlamam?z gerekiyor.
Dördüncü madde, kat?l?m bankalar? ve kalk?nma ve yat?r?m bankalar? bünyesinde kurulacak faizsiz bankac?l?k dan??ma komitesinin yap?s?na ili?kin hususlar? içeriyor. Her ne kadar bu maddede “banka” ifadesi tan?mlanmam?? olsa da kat?l?m bankalar?, kalk?nma ve yat?r?m bankalar?n? kastediyor diye yorumlanabilir. Dan??ma komitesi k?smen ba??ms?z bir ?ekilde yönetim kuruluna ba?l? yap?land?r?lm?? ve halihaz?rda kat?l?m bankalar?n?n uygulamalar?na uygun ?ekilde düzenlenmi?. Maddede dikkat çekici husus, bu komitenin alt?nda yard?mc? olarak dan??ma komitesi sekretaryas?n?n kurulmas?n?n gerekli k?l?nmas?d?r.
Be?inci maddede dan??ma komitesi üyelerinin ta??mas? gereken ?artlar aç?klan?yor. Komite üyelerinin üçte ikisinde “?lahiyat veya dengi alanlarda en az lisans düzeyinde ö?renim görmü? veya faizsiz finans alan?nda yüksek lisans ya da doktora derecesine sahip olman?n yan? s?ra, faizsiz finans alan?nda en az üç y?l mesleki deneyime sahip olmas?” ?art? aran?yor. Burada üyelerden faizsiz finans alan?nda üç y?l deneyim isteniyor. Fakat faizsiz finans alan? dendi?inde ne anlamam?z gerekti?inin izah? tam yap?lmam??. Örne?in bir üniversitede faizsiz finans alan?nda mesleki deneyime sahip olan bir akademisyen faizsiz finans alan?nda çal??m?? olma ?art?n? ta??yor mu? E?er ta??m?yorsa mevcut durum (dan??ma komitesi üyelerinin ço?unlu?unun akademisyen olmas?) göz önüne al?nd???nda bu komitelere üniversiteden bir akademisyenin kat?lmas? zor görünüyor. Bu anlamda tebli? maddesinin k?s?tlay?c? oldu?u söylenebilir. ?lgili maddedeki di?er bir k?s?tlay?c? konu dan??ma kurulu üyelerinin görev yapabilece?i kat?l?m banka say?s?n?n iki ile s?n?rland?r?lm?? olmas?d?r. Sektörün bu kadar küçük oldu?u bir yap?da (6 kat?l?m bankas?) böyle bir s?n?rlama fazla kat? olmu? denilebilir.
Alt?nc? madde dan??ma komitesinin ba??ms?zl???n? tesis etmek için düzenlemeler içeriyor. Burada ba??ms?zl?ktan, komite üyelerinin çal??t?klar? bankalar?n yönetim kurulu ve di?er organlar?ndan ba??ms?z çal??mas? kastediliyor. Bu maddelerin oldukça detayl? ve yerinde oldu?unu söyleyebiliriz.
Yedinci madde dan??ma komitesinin görev ve yetkilerini tan?ml?yor. Bu görevlerden bir tanesi de “ald??? kararlar? içeren periyodik raporlar? dan??ma kuruluna sunmak” olarak belirlenmi?. Fakat bu f?kran?n i?leyi?inin nas?l olaca?? da tam aç?k de?il. Dan??ma kuruluna sunulduktan sonra ne olaca??n? bilmiyoruz, bir dan??ma kurulu bu raporlar? onaylayacak m?, bir yapt?r?m? var m?? Bu haliyle sadece bu raporu sunup dan??ma kurulunu bilgilendirmi? olacak gibi anla??lmakta.
Dan??ma komitesinin di?er bir görevi de “Bankan?n y?ll?k faaliyet raporunda yer almak üzere, dan??ma komitesinin dönem içi faaliyetleri hakk?nda bilgi vermek ve banka faaliyetlerinin faizsiz bankac?l?k ilke ve standartlar?na uygunlu?una ili?kin de?erlendirmede bulunmak” olarak aç?klanm??. Bu madde dünya uygulamalar?yla uyumlu. Ancak içeri?in nas?l olaca?? önem arz ediyor. Yine ayn? maddede, son olarak “dan??ma komitesinin Dan??ma Kurulu taraf?ndan belirlenen ilke ve standartlara ve al?nan genel nitelikli kararlara ayk?r? kararlar alamayaca??” ifade edilmi?. Bu maddeden dan??ma komitesinin, dan??ma kurulunun genel nitelikli bir karar?n?n veya standard?n?n olmad??? bir konuda bir karar alabilece?ini anl?yoruz. Fakat uygulamada baz? aksakl?klar ya?anabilir. Örne?in bir kat?l?m bankas? yeni bir ürün geli?tirdi?ini varsayal?m. Bu ürünle ilgili bankan?n dan??ma komitesi bir karar ald? ve ürünü f?khi olarak uygun buldu. Ba?lang?çta bu konuda zaten dan??ma kurulunun genel nitelikli bir karar? yoktu. Karar al?nd?ktan sonra banka bu ürünün pazarlamas?n? yapt? ve piyasaya sürmü? olsun. Aradan iki-üç ay geçtikten sonra bu kez dan??ma kurulu bu ürünle ilgili bir genel karar alacak olursa ve ald??? karar ürünün f?khi olarak uygun olmad??? yönünde olursa ne olacak? Bankan?n eme?inin heba olmas? ve mü?terileri nezdinde de zor bir durumda kalmas? kaç?n?lmaz olacakt?r. Bütün bu i?lemler ürün ç?kmadan önce yap?lsa daha uygun olabilirdi.
Sekizinci Madde, dan??ma komitesinin çal??ma usul ve esaslar?n? kapsaml? ?ekilde düzenlemi?. Bu madde ile BDDK, zaten halihaz?rda devam eden i?leyi?i resmiyete kavu?turmu? oldu?u anlam?na geliyor.
Dokuzuncu madde ile bankan?n faaliyetlerinde, sözle?melerinde, yeni ürünlerinde ?er’i uyumun tamamen tesis edilmesi amaçlan?yor. Burada faizsiz bankac?l??a uyum faaliyetlerinin neleri kapsad??? maddeler halinde say?l?yor. Ayr?ca bu uyum faaliyetleri ile görevli olacak birim ya da personellerin belirlenmesi isteniyor. Uyum faaliyetleri ile ilgili görevli birimin de üç ayda bir denetim komitesine rapor sunmas? gerekiyor.
Onuncu maddede faizsiz bankac?l?k denetim faaliyetleri düzenleniyor. Bu maddede bankan?n faaliyetlerinin faizsiz bankac?l?k prensiplerine uygunlu?u denetleme görevi bankan?n kendi iç denetim birimine verilmi?. ?ç denetim birimi de bankan?n denetim komitesine üç ayda bir rapor sunmak zorunda. Dokuzuncu ve onunca maddede düzenlenen meseleler k?saca ?u ?ekilde izah edilebilir: Bankan?n faaliyetlerinin ?er’i uyumunu sa?lamak için bir birim görevlendirilecek, görevlendirmeyle kalmayacak bu birimin yapt??? uyum faaliyetleri bir de iç denetim birimi taraf?ndan denetlenecek. ?ç denetim birimi de üç ayda bir denetim komitesine rapor sunarak mevcut durumun ne oldu?u konusunda denetim birimini bilgilendirecek. Bununla da kalmayacak gerek uyum gerek denetim faaliyetlerinde de görev alacak personelin hangi özelliklerde olmas? gerekti?ini de söylüyor. Bu da bir sonraki maddede düzenlenmi?. Yani BDDK uyum faaliyetlerinin göstermelik de?il, gerçekten hakk?yla yerine getirilmesini istiyor.
On birinci madde hem uyum ve denetim faaliyetlerinde hem de dan??ma kurulu sekreteryas?nda görev alacak personelin “ya kat?l?m bankalar?nda asgari üç y?l görev yapm?? olmas? ve faizsiz finans konusunda sertifikal? e?itim alm?? olmas? ya da faizsiz finans alan?nda yüksek lisans veya doktora düzeyinde e?itim alm?? olmas?” ?art?n? getirmi?. Bu maddede “sertifikal? e?itim”in kapsam?n?n ne oldu?unu bilmiyoruz.
On ikinci maddede getirilen düzenlemeler ile art?k mü?teriler dan??ma komitesinin ald??? kararlarla ilgili bilgilendirilebilecek. Bilgilendirme sürecinin nas?l olaca??, mü?terinin nereye, nas?l ba?vuru yapaca?? ile ilgili usul ve esaslar? belirleme görevi de TKBB’ye verilmi?. On üçüncü maddede bankalar?n dan??ma komitesi üyeleri ile ilgili bilgilerin kendi internet sitelerinde yer almas? zorunlu hale getiriliyor. Bu da önceki maddedeki gibi ?effafl??? sa?lama noktas?nda önemli ad?mlar. On dördüncü madde ile tebli?de say?lan hususlar?n etkin bir ?ekilde yerine getirilmesi için bankalar?n yönetim kurullar?na görev veriliyor.
On be?inci madde ile kalk?nma ve yat?r?m bankalar?n?n faizsiz ilke ve standartlar?na yönelik uyumu ile ilgili hususlar düzenlenmektedir. Kalk?nma ve yat?r?m bankalar?n?n da kat?l?m bankalar? gibi farkl? ?slami finansman yöntemleri ile mü?terilerine finansman sa?lamas?n?n önü aç?lmakta ve buna yönelik sorumluluklar? belirlenmektedir. ?lgili maddenin ilk f?kras?nda “Bankalar?n Kredi ??lemlerine ?li?kin Yönetmeli?in 19 uncu maddesinin birinci f?kras?na” at?fta bulunulmaktad?r. 25 Ocak 2019 30666 say?l? resmî gazetede yay?mlanan “Bankalar?n Kredi ??lemlerine ?li?kin Yönetmelikte De?i?iklik Yap?lmas?na Dair Yönetmelik” in ilgili maddesi bu i?lemleri ?u ?ekilde aç?kl?yor:
“Kalk?nma ve yat?r?m bankalar?, bu madde hükümleri ile bu madde hükümlerine dayal? olarak yap?lacak düzenlemelere uygun olmak ve münhas?ran faizsiz yöntemlerle sa?lam?? olduklar? kaynaklarla s?n?rl? olmak üzere, mü?terilerine birinci f?krada say?lan yöntemlere dayal? olarak finansman sa?layabilir.” (Madde 19 f?kra 10)
?lgili f?krada kat?l?m bankalar?n?n mü?terilerine sunduklar? farkl? ?slami finans sözle?meleri tan?mlan?yor. 4 kategoride s?n?fland?r?lan bu sözle?meler; kiralama, ortakl?k, vekalet ve di?er yöntemlerdir. Bunlar, kat?l?m bankalar? halihaz?rda kullanmasa da ileride bunlara dayal? olarak ürünler ç?karabilece?i tüm finansman yöntemlerini içermektedir. Kalk?nma ve yat?r?m bankalar?n?n da bu yöntemler ile mü?terilerine finansman sa?lamas?n?n önü aç?lmaktad?r. Ancak bunu hangi kaynaklardan yapabilecekleri de Madde 19 f?kra 10’da özellikle belirtilmektedir “münhas?ran faizsiz yöntemlerle sa?lam?? olduklar? kaynaklarla”. Bu kaynaklar her ne kadar belirtilmese de mevcut durumda baz? kalk?nma ve yat?r?m bankalar? taraf?ndan da ihraç edilen sukuklar? i?aret etmektedir. Çünkü kalk?nma ve yat?r?m bankalar?n?n kâr zarar esas?na göre fon kabul etme yetkileri bulunmamaktad?r. Sonuç olarak kalk?nma ve yat?r?m bankalar?n?n da sukuk ile elde ettikleri fonlar? belirtilen ?slami sözle?melerle mü?terilerine kulland?r?lmas? yolu aç?lmakta ve buna yönelik usul ve esaslar bu Tebli? ile düzenlemektedir.
Genel De?erlendirme
BDDK son dönemde kat?l?m bankalar?na yönelik oldukça önemli yasal düzenlemeler yapmaktad?r. Bu düzenlemelerin dünya örnekleri dikkate al?narak ve Türkiye’ye uygun de?i?ikliklerle gerçekle?tirdi?i görülmektedir. Her ne kadar baz? noktalar ele?tirilebilir olsa ve mu?lakl?klar bulunsa da sektörün temellerinin daha sa?lamla?mas?na destek olaca?? muhakkakt?r. Sektördeki uygulamalar da ileride mevzuatta baz? de?i?iklikleri elzem k?labilir. Önümüzdeki dönemde de akademi, sektör ve düzenleyiciler aras?ndaki iyi niyetli ve payla??mc? çabalar Türkiye’de ?slami finans?n sa?l?kl? bir ?ekilde yayg?nla?mas?na imkân tan?yacakt?r.”
Kaynak: Fakülte Haber