Cezeri Tarihin Gördü?ü En Büyük Dehalar Aras?nda

Sakarya Üniversitesi Osmanl? Ara?t?rmalar? Merkezi taraf?ndan “Mekani?i Sanatla Büyüleyen Bir Dahi: Cezeri ve Ola?anüstü Makineleri” ba?l?kl? bir konferans düzenlendi.

Prof. Dr. Fuat Sezgin Y?l?’ etkinlikleri kapsam?nda SAÜ Kültür ve Kongre Merkezinde gerçekle?tirilen etkinli?e, ?stanbul Cezeri Müzesi Küratörü Mehmed Ali Çal??kan konu?mac? olarak kat?ld?. Etkinlik, zaman? a?an fikirleri, bak?? aç?s? ve felsefesiyle modern mekani?in ustas? kabul edilen, Artuklu Saray?’n?n 26 y?l ba?mühendisli?ini yapm?? ?bni Rezzaz El Cezeri’nin ola?anüstü makinelerini anlatan k?sa film gösterimi ile ba?lad?.

“Kendisinden sonra gelenlere ilham kayna?? oldu”

Cezeri’nin 13’üncü yüzy?l?n büyük mühendisi olarak evrensel bilim tarihinin görkemli dehalar?ndan birisi oldu?unu söyleyen Ali Çal??kan, “Birikimi, icatlar?, bak?? aç?s? ve mühendislik felsefesi itibariyle unutulmaz bir bilim insan? olan Cezeri, 50’den fazla makine ve arac?n teknolojik tasar?mlar?n? yapm?? ve bu makineleri teorik planlamada b?rakmay?p üretmi? ve çal??t?rm??t?r” dedi.

Cezeri’nin bilimsel ve pratik miras?n?n 21’inci yüzy?l dünyas? için hala güncel ve ilgi çekici oldu?unu dile getiren Çal??kan, özellikle zaman kullanma ve yönetme biçimine odaklanm?? makineleri ile kendisinden sonraki birçok do?ulu ve bat?l? mekanisyene ilham veren bir mucit oldu?unu kaydetti.

“Hiyel gelene?inin güçlü temsilcisi”

Cezere’nin Diyarbak?r (Amid) yöresinde Artuklular döneminde 1200 y?l? dolaylar?nda ya?am?? bir mühendis oldu?unu söyleyen Çal??kan, ?öyle devam etti:

“Artuklu Saray?’nda 1181-1206 y?llar? aras?nda kesintisiz 25 y?l saray mühendisi görevini sürdüren Cezeri, Helenistik dönemde Pnömatik, ?slam Medeniyetinin geli?mi? döneminde ise Hiyel olarak bilinen bir gelene?in güçlü bir temsilcisidir. Günümüzde Cezeri, tüm Orta Ça?’?n en önemli mühendisi olarak kabul edilmektedir. Makinelerinin önemli bir k?sm?n?, k?saca ‘Kitab-ül Hiyel’ olarak bilinen, ama as?l ad? El-Cami Beyne’l-?lm Ve’l-Amel En-Nafi Fi E?-??naa Ti’l-Hiyel adl? eserinde, Artuklu hükümdar? Nasireddin Mahmud’un iste?i üzerine toplam??t?r.

Kitab?n tam ismi ‘Mekanik Biliminde Bilgi ve Uygulaman?n Ba?da?t?r?lmas?’ olarak çevrilebilir. Kitab?n? 1206 y?l?nda yazd??? bilinse de Cezeri’nin ölüm ve do?um tarihleri hakk?nda elimizde kesin bir bilgi yoktur. Diyarbak?r yöresinde ya?am?? olan Cezeri, F?rat ve Dicle aras?nda bulunan bölgeye el-Cezire (ada) dendi?i için El Cezeri lakab?n? kullanm??t?r.”

“Çok say?da alet yaparak öncü oldu”

Konu?mas?n?n devam?nda Cezeri’nin söz konusu kitab?n?n en eski tarihli nüshas?n? örnek gösteren Çal??kan, kitab?n 1206 y?l?nda veya daha öncesinde tamamlanm?? olabilece?ini söyledi. Çal??kan, “Kitapta su saatleri, mum saatleri, ziyafetlerde kullan?lan kaplar ve ibrikler, el y?kama ve abdest alma aparatlar?, kan almada kullan?lan ölçme aletleri ve otomatik müzik düzenekleri anlat?l?yor. Bunun yan?nda çe?itli robotlar, zaman?n tar?m devriminde çok etkili olan su terfi araçlar?, su pompalar?n? çal??t?ran makineler, f?skiyeler, sürekli kaval sesi ç?karan tertibatlar ile ba?ka çe?itli aletler ve metal döküm tekni?inden bahsediliyor” dedi.

“Avrupal?lardan sonra ?slam dünyas? tan?d?”

Cezeri’nin ilk önce Avrupal?lar taraf?ndan tan?nd???n?, daha sonra Türkiye’de de bilinmeye ba?land???n? anlatan Çal??kan, Cezeri’nin eserini ilk tan?tan ki?inin Alman fizikçi ve bilim tarihçisi Prof. Eilhard Wiedemann oldu?unu söyledi. Çal??kan, “Wiedemann, geçen yüzy?l?n ba??nda yard?mc?s? mühendis F. Hauser ile birlikte, ?slam bilim tarihinin birçok konusunda oldu?u gibi, bu kitaptaki araç ve makineler hakk?nda da çok say?da makale yazm??t?r.

Wiedemann, araçlar? baz? teknik resimler çizerek de anlatm??t?r. Pe?inden Carra de Vaux, Les Peunseur de L’?slam isimli kitab?nda bu eserden övgüyle bahsetmi?tir. Bunlar? ba?ka Bat?l? bilginler de takip etmi?tir. Böylece Cezeri’nin sibernetik biliminin kurucusu ve robot yapan ilk bilgin oldu?u, eserinin Rönesans öncesi Orta Ça?’dan günümüze intikal edebilen en önemli mühendislik kitab?, teknoloji ve otomasyon tarihinde bir dönüm noktas? oldu?u, hem Bat?l?larca hem de ?slam dünyas?nca anla??lm??t?r” ifadelerini kulland?.

“Cezeri Sergisi tarihte bir ilk olma özelli?i ta??yor”

?stanbul’da 31 Mart - 29 Nisan tarihleri aras?nda düzenlenen “Cezeri’nin Ola?anüstü Makineleri” adl? sergide Cezeri’nin tasar?mlar?n?n sergilenece?ini belirten Çal??kan, sergide yer alan ürünlerin Cezeri’nin kendi kitab? Kitab-ül Hiyel’deki tarife uygun ve çal???r vaziyette üretildi?ini söyledi. Çal??kan, Cezeri’nin makinelerinin yer ald??? serginin bilim tarihi arkeolojisi say?labilecek yap?s?yla dünyada bir ilk olma özelli?i ta??d???n? da sözlerine ekledi.

Konferans, konu?mac? Mehmed Ali Çal??kan’a hediye takdiminin ard?ndan sona erdi.

28-03-2019 / Bahad?r Ulukaya